HvJ EU 5 september 2024, C-109/23, ECLI:EU:C:2024:681
Tekst
ARREST VAN HET HOF (Tweede kamer)
5 september 2024 ( *1 )
„Prejudiciële verwijzing – Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid – Beperkende maatregelen naar aanleiding van acties van Rusland die de situatie in Oekraïne destabiliseren – Verordening (EU) nr. 833/2014 – Artikel 5 quindecies, leden 2 en 6 – Verbod om direct of indirect diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen aan de Russische regering en aan in Rusland gevestigde rechtspersonen, entiteiten en lichamen – Vrijstelling betreffende de verlening van diensten die strikt noodzakelijk zijn om in een lidstaat de toegang tot gerechtelijke, administratieve of arbitrageprocedures te waarborgen – Verlijden en uitvoeren van een koopakte voor een onroerend goed door een notaris – Bijstand van een tolk in het kader van een dergelijke authenticatie”
In zaak C‑109/23 [Jemerak] ( i ),
betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door het Landgericht Berlijn (rechter in eerste aanleg Berlijn, Duitsland) bij beslissing van 16 januari 2023, ingekomen bij het Hof op 23 februari 2023, in de procedure
GM,
ON
tegen
PR,
wijst
HET HOF (Tweede kamer),
samengesteld als volgt: A. Prechal, kamerpresident, F. Biltgen (rapporteur), N. Wahl, J. Passer en M. L. Arastey Sahún, rechters,
advocaat-generaal: L. Medina,
griffier: A. Juhász-Tóth, administrateur,
gezien de stukken en na de terechtzitting op 25 januari 2024,
gelet op de opmerkingen van:
– PR, vertegenwoordigd door U. Karpenstein en R. Sangi, Rechtsanwälte,
– de Duitse regering, vertegenwoordigd door J. Möller en N. Scheffel als gemachtigden,
– de Estse regering, vertegenwoordigd door M. Kriisa als gemachtigde,
– de Nederlandse regering, vertegenwoordigd door M. K. Bulterman en M. H. S. Gijzen als gemachtigden,
– de Poolse regering, vertegenwoordigd door B. Majczyna als gemachtigde,
– de Finse regering, vertegenwoordigd door H. Leppo als gemachtigde,
– De Europese Raad, vertegenwoordigd door M. Bishop en T. Haas als gemachtigden,
– de Europese Commissie, vertegenwoordigd door M. CarpusCarcea, C. Georgieva en M. Kellerbauer als gemachtigden,
gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 11 april 2024,
het navolgende
Arrest
1 Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening (EU) nr. 833/2014 van de Raad van 31 juli 2014 betreffende beperkende maatregelen naar aanleiding van acties van Rusland die de situatie in Oekraïne destabiliseren (PB 2014, L 229, blz. 1), zoals gewijzigd bij verordening (EU) 2022/1904 van de Raad van 6 oktober 2022 (PB 2022, L 259 I, blz. 3) (hierna: „verordening nr. 833/2014”).
2 Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen GM en ON, kopers van een in Berlijn (Duitsland) gelegen woning die toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon enerzijds, en PR, een in Duitsland werkzame notaris anderzijds, betreffende de weigering van die notaris om de koopakte van die woning te verlijden en uit te voeren, op grond dat niet kon worden uitgesloten dat een dergelijke authenticatie in strijd was met artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014, dat verbiedt om diensten op het gebied van juridisch advies aan in Rusland gevestigde rechtspersonen te verlenen.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
Verordening nr. 269/2014
3 Artikel 2 van verordening (EU) nr. 269/2014 van de Raad van 17 maart 2014 betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen (PB 2014, L 78, blz. 6), zoals gewijzigd bij verordening (EU) nr. 476/2014 van de Raad van 12 mei 2014 (PB 2014, L 137, blz. 1), bepaalt als volgt: „1. Alle tegoeden en economische middelen die toebehoren aan, eigendom zijn, in het bezit zijn of onder zeggenschap staan van alle in bijlage I vermelde natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen, of met hen verbonden natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen, worden bevroren. 2. Er worden geen tegoeden of economische middelen, rechtstreeks of onrechtstreeks, ter beschikking gesteld aan of ten behoeve van de in de lijst in bijlage I vermelde natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen, of met hen verbonden natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen.”
Verordening nr. 833/2014
4 De overwegingen 1 en 2 van verordening nr. 833/2014 luiden: „(1) Verordening [nr. 269/2014] geeft uitvoering aan een aantal bij besluit 2014/145/GBVB van de Raad van 17 maart 2014 betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen (PB 2014, L 78, blz. 16) vastgestelde maatregelen. Die maatregelen omvatten de bevriezing van tegoeden en economische middelen van bepaalde natuurlijke personen, rechtspersonen, entiteiten en lichamen, en beperkingen op bepaalde investeringen, als antwoord op de illegale inlijving van de Krim en Sebastopol. (2) Op 22 juli 2014 besloot de Raad [van de Europese Unie] dat, indien Rusland niet antwoordt op de eisen die werden gesteld in de conclusies van de Europese Raad van 27 juni 2014 en in zijn eigen conclusies van 22 juli, hij bereid zou zijn om onverwijld nog meer significante beperkende maatregelen aan te nemen. Het is daarom passend aanvullende beperkende maatregelen toe te passen teneinde Rusland een hogere prijs te laten betalen voor zijn acties die de territoriale integriteit, de soevereiniteit en de onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen, en teneinde een vreedzame oplossing van deze crisis te bevorderen. […]”
5 Artikel 5 bis bis, lid 1, van verordening nr. 833/2014 bepaalt: „Het is verboden direct of indirect transacties aan te gaan met: a) in Rusland gevestigde rechtspersonen, entiteiten of lichamen die door de staat worden gecontroleerd of die voor meer dan 50 % staatseigendom zijn, of waarvoor Rusland, de Russische regering of de Centrale Bank van Rusland het recht heeft deel te nemen in de winst, of waarmee Rusland, de Russische regering of de Centrale Bank van Rusland andere wezenlijke economische betrekkingen heeft, zoals vermeld in bijlage XIX; b) rechtspersonen, entiteiten of lichamen die buiten de Unie zijn gevestigd en waarvan de eigendomsrechten voor meer dan 50 % direct of indirect in handen zijn van een entiteit als vermeld in bijlage XIX; of c) rechtspersonen, entiteiten of lichamen die handelen namens of op aanwijzing van een entiteit als bedoeld in punt a) of b) van dit lid.”
6 In artikel 5 quindecies, leden 1, 2 en 6, van deze verordening is bepaald: „1. Het is verboden om direct of indirect accountancy-, audit-, met inbegrip van wettelijke controle, boekhoudkundige of belastingadviesdiensten, zakelijk en managementadvies of diensten in verband met public relations te verlenen aan: a) de regering van Rusland, of b) in Rusland gevestigde rechtspersonen, entiteiten of lichamen. 2. Het is verboden direct of indirect architectuur- en ingenieursdiensten, diensten op het gebied van juridisch advies en IT-adviesdiensten te verlenen aan: a) de regering van Rusland, of b) in Rusland gevestigde rechtspersonen, entiteiten of lichamen. […] 6. De leden 1 en 2 zijn niet van toepassing op de verlening van diensten die strikt noodzakelijk zijn om in een lidstaat de toegang tot gerechtelijke, administratieve of arbitrageprocedures te waarborgen, alsmede voor de erkenning of uitvoering van een rechterlijke beslissing die of een arbitraal vonnis dat is uitgesproken in een lidstaat, op voorwaarde dat de verlening van dergelijke diensten in overeenstemming is met de doelstellingen van deze verordening en van [verordening nr. 269/2014].”
Besluit 2022/1909
7 De overwegingen 5 en 8 tot en met 10 van besluit (GBVB) 2022/1909 van de Raad van 6 oktober 2022 tot wijziging van besluit 2014/512/GBVB betreffende beperkende maatregelen naar aanleiding van acties van Rusland die de situatie in Oekraïne destabiliseren (PB 2022, L 259 I, blz. 122) luiden als volgt: „(5) In zijn conclusies van 23 en 24 juni 2022 verklaarde de Europese Raad dat er zal worden voortgewerkt aan sancties, onder meer om de uitvoering ervan te versterken en omzeiling te voorkomen. […] (8) Op 30 september 2022 hebben de leden van de Europese Raad een verklaring aangenomen waarin zij de illegale annexatie door Rusland van de Oekraïense regio’s Donetsk, Cherson, Loehansk en Zaporizja krachtig verwierpen en ondubbelzinnig veroordeelden. […] De leden van de Europese Raad verklaarden dat zij de beperkende maatregelen van de Unie tegen de illegale acties van Rusland zullen versterken en de druk op Rusland zullen opvoeren om een einde te maken aan zijn aanvalsoorlog. (9) Gezien de ernst van de situatie is het passend verdere beperkende maatregelen in te voeren. (10) Meer bepaald is het passend het verbod op het aangaan van transacties met bepaalde rechtspersonen, entiteiten of lichamen die in het bezit zijn of onder controle staan van de Russische overheid, uit te breiden met een verbod voor onderdanen van de Unie om functies in de bestuursorganen van die rechtspersonen, entiteiten of lichamen te bekleden. Daarnaast is het passend om aan de lijst van entiteiten die in het bezit zijn of onder controle staan van de Russische overheid waarvoor dat transactieverbod van toepassing is, het Russisch Scheepvaartregister (Russian Maritime Register of Shipping) toe te voegen, een entiteit die voor 100 % in staatsbezit is en activiteiten in verband met classificatie en inspectie, ook op veiligheidsgebied, van Russische en niet-Russische schepen en vaartuigen verricht. […] […]”
Verordening 2022/1904
8 De overwegingen 2, 19 en 22 van verordening 2022/1904 luiden als volgt: „(2) Verordening [nr. 833/2014] geeft uitvoering aan bepaalde bij besluit [2014/512] […] vastgestelde maatregelen. […] (19) […] [Besluit 2022/1909] [breidt] het bestaande verbod op het verlenen van bepaalde diensten aan de Russische Federatie uit door een verbod in te stellen op het verlenen van architectuur- en ingenieursdiensten, alsook van IT-adviesdiensten en van diensten op het gebied van juridisch advies. […] ‚Diensten op het gebied van juridisch advies’ omvatten het verstrekken van juridisch advies aan cliënten in niet-contentieuze aangelegenheden, waaronder handelstransacties, die betrekking hebben op de toepassing of interpretatie van het recht; deelname met of namens cliënten aan handelstransacties, onderhandelingen en andere contacten met derden, en voorbereiding, uitvoering en verificatie van juridische documenten. Onder ‚diensten op het gebied van juridisch advies’ wordt niet verstaan vertegenwoordiging, advies, voorbereiding van documenten of verificatie van documenten in het kader van juridische vertegenwoordiging, met name in zaken of procedures voor administratieve instanties, rechtbanken of andere naar behoren opgerichte officiële gerechtshoven, of in arbitrage- of bemiddelingsprocedures. […] (22) Verordening [nr. 833/2014] moet daarom dienovereenkomstig worden gewijzigd”.
Duits recht
BGB
9 § 311b, lid 1, eerste volzin, van het Bürgerliche Gesetzbuch (Duits burgerlijk wetboek), in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding (hierna: „BGB”), bepaalt dat een koopakte voor een onroerend goed door een notaris moet zijn verleden.
10 Overeenkomstig § 873, lid 1, BGB is voor de eigendomsoverdracht van een onroerend goed de instemming van beide partijen met die overdracht en de inschrijving ervan in het kadastraal register vereist.
11 Uit § 925, lid 1, BGB blijkt dat een dergelijke instemming in beginsel ten overstaan van een notaris moet plaatsvinden.
12 Volgens § 925a BGB mag de notaris de verklaring van instemming met de eigendomsoverdracht alleen aanvaarden indien de koopakte aan hem wordt overgelegd.
Wet inzake de authenticatie van documenten
13 Volgens § 4 van het Beurkundungsgesetz (wet inzake de authenticatie van documenten) van 28 augustus 1969 (BGBl. 1969 I, blz. 1513), zoals gewijzigd bij de wet van 15 juli 2022 (BGBl. 2022 I, blz. 1146), moet de notaris de authenticatie van een akte weigeren wanneer het verlijden van de akte niet te verenigen is met de verplichtingen die voortvloeien uit zijn ambt als notaris, in het bijzonder wanneer hem wordt verzocht bij te dragen aan akten die duidelijk een onwettig of oneerlijk doel nastreven.
14 Krachtens § 17, lid 1, van de wet inzake de authenticatie van documenten, zoals gewijzigd bij de wet van 15 juli 2022, is de notaris verplicht om de partijen op de hoogte te brengen van de juridische draagwijdte van de betrokken akte.
BNotO
15 Volgens § 1 van de Bundesnotarordnung (federale wet inzake het notariaat) van 24 februari 1961 (BGBl. 1961 I, blz. 97), zoals gewijzigd bij de wet van 15 juli 2022 (BGBl. 2022 I, blz. 1146) (hierna: „BNotO”), worden notarissen benoemd als onafhankelijke openbare ambtenaren die belast zijn met de authenticatie van rechtshandelingen en met andere taken op het gebied van preventieve rechtsbedeling.
16 § 14, lid 1, BNotO bepaalt dat de notaris niet een bepaalde partij vertegenwoordigt, maar alle partijen onafhankelijk en onpartijdig begeleidt. Volgens § 14, lid 2, moet de notaris weigeren zijn ambt uit te oefenen als dit niet te verenigen is met de verplichtingen die eruit voortvloeien.
17 In § 15, lid 1, BNotO is bepaald dat de notaris zonder voldoende grond niet mag weigeren om een akte te verlijden, en in lid 2 dat beroep openstaat tegen de weigering van de notaris om een akte te verlijden.
Wet op het kadastraal register
18 Volgens § 29, lid 1, van de Grundbuchordnung (wet op het kadastraal register) van 26 mei 1994 (BGBl. 1994 I, blz. 1114), in de versie zoals van toepassing op het hoofdgeding, kan de inschrijving in het kadastraal register alleen worden verricht wanneer aan de hand van officiële documenten of authentieke akten wordt aangetoond dat de voor de inschrijving vereiste rechtshandelingen hebben plaatsgevonden.
Hoofdgeding en prejudiciële vragen
19 GM en ON hebben de Duitse nationaliteit en wilden een woning in een gebouw in mede-eigendom kopen in Berlijn. Die woning staat ingeschreven in het kadastraal register van Berlijn-Schöneberg, dat wordt bijgehouden door het Amtsgericht Schöneberg (rechter in eerste aanleg Schöneberg, Duitsland). Visit-Moscow Ltd., een in Rusland ingeschreven vennootschap met zetel in Moskou (Rusland), staat in dat register ingeschreven als eigenaar van die woning sinds 2013.
20 GM, ON en Visit-Moscow hebben met het oog op die transactie PR, een in Berlijn werkzame notaris, verzocht een authentieke koopakte op te stellen op basis van de informatie die zij hadden verstrekt over het verkochte goed, de koopsom en andere contractuele bepalingen. Zij hebben hem ook verzocht om deze authentieke koopakte uit te voeren. Dit houdt met name in dat de overdracht van het eigendomsrecht op de betrokken woning aan GM en ON in het kadastraal register wordt ingeschreven, de bestaande lasten op deze woning worden doorgehaald en de koopsom in bewaring wordt gehouden op een derdenrekening en aan Visit Moscow wordt uitbetaald.
21 Bij een brief van 15 december 2022 heeft PR GM, ON en Visit-Moscow meegedeeld dat hij voorlopig weigerde om die koopakte te verlijden op grond dat hij niet kon uitsluiten dat de authenticatie in strijd was met het in artikel 5 quindecies, lid 2, onder b), van verordening nr. 833/2014 neergelegde verbod om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen aan in Rusland gevestigde rechtspersonen.
22 PR heeft het verzoek om heroverweging dat GM, ON en Visit-Moscow in hun beroep tegen de weigering hadden geformuleerd, niet ingewilligd en heeft dat beroep overeenkomstig de toepasselijke regels verwezen naar het Landgericht Berlin (rechter in eerste aanleg Berlijn, Duitsland), de verwijzende rechter.
23 In de eerste plaats acht deze rechter het noodzakelijk om vast te stellen of het verlijden door een notaris van een koopakte voor een onroerend goed in strijd is met het verbod van artikel 5 quindecies, lid 2, onder b), van verordening nr. 833/2014 wanneer de verkoper een in Rusland gevestigde rechtspersoon is.
24 In dit verband merkt de verwijzende rechter ten eerste op dat verschillende overwegingen eraan in de weg staan dat een dergelijke authenticatie onder dat verbod valt.
25 In het bijzonder verlenen notarissen geen dienst, maar vervullen zij een openbaar ambt. Zij zijn onafhankelijke beoefenaren van een openbaar ambt die belast zijn met het verlijden van rechtshandelingen en met andere taken op het gebied van preventieve rechtsbedeling. In de uitoefening van zijn ambt vertegenwoordigt de notaris niet een bepaalde partij, maar begeleidt hij alle partijen onafhankelijk en onpartijdig. Hij voert taken van openbare dienstverlening uit die hem door de staat zijn opgedragen en die de staat zonder deze delegatie via zijn organen moet verrichten. Bijgevolg is de notaris geen dienstverlener die zijn diensten op een civielrechtelijke contractuele grondslag aanbiedt, maar een openbaar ambtenaar die op verzoek van de partijen taken uitoefent, zoals het op onpartijdige wijze informeren van de contractpartijen over de juridische draagwijdte van de betrokken akte, welke taken hun grondslag vinden in het publiekrecht. De bevoegdheden van openbaar gezag die het notarieel ambt met zich meebrengt, komen tot uiting wanneer de notaris weigert een akte te verlijden om een bij wet vastgestelde reden.
26 Ten tweede moeten, zelfs indien de notariële werkzaamheden zouden moeten worden aangemerkt als „diensten” in de zin van artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014, werkzaamheden die noodzakelijk zijn voor de inschrijving in het kadastraal register worden vrijgesteld van het verbod om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen aan in Rusland gevestigde rechtspersonen krachtens artikel 5 quindecies, lid 6, van deze verordening, dat van toepassing is op de verlening van diensten die strikt noodzakelijk zijn om in een lidstaat de toegang tot gerechtelijke, administratieve of arbitrageprocedures te waarborgen. Naar Duits recht is de inschrijving in het kadastraal register namelijk constitutief voor het ontstaan en de verwerving van een recht op een onroerend goed. Het bijhouden van het kadastraal register, dat wordt toevertrouwd aan specifieke afdelingen van de regionale rechtbanken en wordt beheerst door de regels inzake de gerechtelijke procedure, is een gerechtelijke procedure, of op zijn minst een administratieve procedure, in het kader waarvan notarissen een centrale rol spelen. Een verzoek tot inschrijving in dit register is namelijk slechts geldig wanneer aan de hand van officiële documenten of authentieke akten wordt aangetoond dat de betrokken rechtshandeling heeft plaatsgevonden. Dit betekent dat de tussenkomst van een notaris in de regel noodzakelijk is om over te gaan tot een inschrijving in het kadastraal register.
27 Aangezien het de in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 bedoelde personen niet verboden is over onroerende goederen te beschikken of deze economisch te exploiteren, is het bovendien niet in strijd met het door deze bepaling nagestreefde doel om deze personen toegang te blijven verlenen tot de inschrijvingsprocedure in het kadastraal register.
28 Ten derde, zelfs indien de notariële activiteit zou worden geacht een dienst op het gebied van juridisch advies in te houden, die onder het verbod van dat artikel 5 quindecies, lid 2, valt, zonder van dat verbod te kunnen worden vrijgesteld op grond van dat artikel 5 quindecies, lid 6, zijn er belangrijke aanwijzingen dat dit verbod zich niet uitstrekt tot de betrokkenheid van een notaris bij het opstellen van koopakten van onroerende goederen.
29 Met het oog op de eigendomsoverdracht van een in Duitsland gelegen onroerend goed vereist de Duitse wet namelijk niet alleen de inschrijving van de identiteit van de verkrijger in het kadastraal register, maar ook de instemming van beide partijen met de eigendomsoverdracht, die in beginsel voor een notaris moet worden verklaard. Een koopakte voor een onroerend goed moet door een notaris worden verleden. Indien het verbod van artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 van toepassing zou zijn op het verlijden van een koopakte voor een onroerend goed, zou aan in Rusland gevestigde rechtspersonen dus juridisch en feitelijk elke mogelijkheid worden ontnomen om over hun vermogen te beschikken, daar de tussenkomst van een notaris bij de verkoop van onroerend goed vereist is. Dit vormt een ernstige inbreuk op het fundamentele recht op eigendom van deze personen.
30 Niettemin hebben de diensten van de Europese Commissie een document gepubliceerd met als titel „Provision of Services – Frequently asked questions concerning sanctions adopted following Russia’s military aggression against Ukraine and Belarus’ involvement in it” („Dienstverlening – Veelgestelde vragen over de sancties die zijn vastgesteld naar aanleiding van de Russische militaire agressie tegen Oekraïne en de betrokkenheid van Belarus daarbij”, in de versie van 21 december 2022. In dat document stellen die diensten zich op het standpunt dat artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 van toepassing is op notariële diensten die worden verleend aan in Rusland gevestigde rechtspersonen. Hoewel dit richtsnoer niet bindend is, leidt het tot onzekerheid over de juiste uitlegging van deze bepaling.
31 Voor het geval dat wordt geoordeeld dat het verlijden van een koopakte door een notaris voor een onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon niet in strijd is met het in artikel 5 quindecies, lid 2, onder b), van verordening nr. 833/2014 voorziene verbod, vraagt de verwijzende rechter zich in de tweede plaats af of de diensten die bij het verlijden van deze koopakte worden verleend door een tolk, die volgens de wet naar het Duits moet vertalen voor een partij die deze taal niet machtig is, in strijd zijn met het in die bepaling neergelegde verbod wanneer deze diensten worden verleend ten behoeve van de vertegenwoordigers van een dergelijke rechtspersoon.
32 In de derde plaats en laatste plaats betwijfelt deze rechter in het in het vorige punt genoemde geval of bijkomende taken die de notaris normaliter verricht ter uitvoering van een dergelijke koopakte na het verlijden ervan in strijd zijn met het verbod van artikel 5 quindecies, lid 2, onder b), van verordening nr. 833/2014, wanneer de verkoper een in Rusland gevestigde rechtspersoon is.
33 Tegen deze achtergrond heeft het Landgericht Berlin de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen: „1) Handelt een Duitse notaris in strijd met het verbod om direct of indirect diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon wanneer hij een koopakte voor woningeigendom tussen die persoon als verkoper en een burger van een lidstaat van de Europese Unie verlijdt? 2) Handelt een tolk in strijd met het verbod om direct of indirect diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen wanneer hij instemt met het verzoek van de notaris om bij het verlijden van de koopakte de inhoud van de notariële bespreking te vertalen voor de vertegenwoordiger van de in Rusland gevestigde rechtspersoon die de Duitse taal onvoldoende machtig is? 3) Handelt een notaris in strijd met het verbod om direct of indirect diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen indien hij met het oog op de uitvoering van de koopakte wettelijk vastgelegde notariële werkzaamheden op zich neemt en verricht (bijvoorbeeld de afwikkeling van de betaling van de koopprijs via een derdenrekening van de notaris, het opvragen van documenten voor het doorhalen van hypotheken en andere op het verkochte goed rustende lasten, het verzenden van de voor de overschrijving van de eigendom vereiste documenten aan de instantie die het kadastrale register beheert)?”
Beantwoording van de prejudiciële vragen
34 Met zijn prejudiciële vragen, die samen moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 5 quindecies, lid 2, onder b), van verordening nr. 833/2014 aldus moet worden uitgelegd dat – het verlijden, door een notaris van een lidstaat, van een koopakte voor een op het grondgebied van die lidstaat gelegen onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon; – de handelingen tot uitvoering van een dergelijke geauthentiseerde koopakte die door die notaris zijn verricht met het oog op het doorhalen van de op dat onroerend goed rustende lasten, de betaling van de verkoopprijs aan de verkoper en de overschrijving van de eigendomsoverdracht in het kadastraal register, en/of – de vertaaldiensten die een tolk bij deze authenticatie verleent om de vertegenwoordiger van een dergelijke rechtspersoon die de taal van de notariële bespreking niet machtig is bij te staan, onder het in deze bepaling neergelegde verbod vallen om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen aan een dergelijke rechtspersoon.
35 Wat betreft in de eerste plaats het verlijden door een notaris van een lidstaat van een koopakte voor een in die lidstaat gelegen onroerend goed, dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon, blijkt uit artikel 5 quindecies, lid 2, onder b), van verordening nr. 833/2014 dat „[h]et verboden [is] direct of indirect […] diensten op het gebied van juridisch advies […] te verlenen aan in Rusland gevestigde rechtspersonen, entiteiten of lichamen”.
36 Wat ten eerste meer in het bijzonder het in deze bepaling bedoelde begrip „diensten op het gebied van juridisch advies” betreft, dit wordt noch in deze bepaling noch in een andere bepaling van verordening nr. 833/2014 gedefinieerd.
37 De betekenis en de draagwijdte van de begrippen die niet door het Unierecht worden gedefinieerd moeten dan ook volgens vaste rechtspraak worden bepaald in overeenstemming met de in de omgangstaal gebruikelijke betekenis ervan, waarbij rekening moet worden gehouden met de context waarin die begrippen worden gebezigd en met de doelstellingen van de regeling waarvan zij deel uitmaken (zie in die zin arrest van 30 april 2024, Trade Express-L en DEVNIA TSIMENT, C‑395/22 en C‑428/22, EU:C:2024:374, punt 65 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
38 Volgens de in de omgangstaal gebruikelijke betekenis wordt met het begrip „juridisch advies” in het algemeen advies over een rechtsvraag bedoeld. Het begrip „juridisch advies”, dat in samenhang met het begrip „diensten” in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 wordt gebruikt, verwijst naar de uitoefening van een economische activiteit die is gebaseerd op een relatie tussen een dienstverlener en zijn cliënt, met als doel juridisch advies te verlenen, waarbij een dienstverlener advies over juridische kwesties verleent aan personen die daar om verzoeken.
39 Deze interpretatie van het begrip „diensten op het gebied van juridisch advies” wordt bevestigd door overweging 19 van verordening 2022/1904, die aangeeft dat deze diensten het volgende omvatten: „het verstrekken van juridisch advies aan cliënten in niet-contentieuze aangelegenheden, waaronder handelstransacties, die betrekking hebben op de toepassing of interpretatie van het recht”, „deelname met of namens cliënten aan handelstransacties, onderhandelingen en andere contacten met derden”, en „voorbereiding, uitvoering en verificatie van juridische documenten”.
40 De eerste twee soorten activiteiten die in deze overweging worden genoemd, verwijzen namelijk naar een relatie tussen een dienstverlener en zijn „cliënt”, waarbij de rol van die dienstverrichter erin bestaat de cliënt bij te staan en te adviseren over de juridische aspecten van zijn transacties met derden. Het derde soort activiteiten die worden genoemd in die overweging, bestaande in de „voorbereiding, uitvoering en verificatie van juridische documenten”, betreft nevenactiviteiten bij de eerste twee soorten.
41 De activiteiten waarop het begrip „diensten op het gebied van juridisch advies” in de zin van artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 betrekking hebben, verschillen duidelijk van die welke de overheidsorganen kunnen uitoefenen of andere entiteiten die door de staat zijn belast met de uitoefening – onder toezicht van die instanties – van een taak van algemeen belang en die daartoe bepaalde, voor de burgers bindende bevoegdheden hebben gekregen. Deze instanties hebben namelijk niet tot taak diensten te verlenen die bestaan in het geven van adviezen aan personen over rechtsvragen teneinde hun bijzondere belangen te bevorderen of te verdedigen.
42 In casu blijkt uit de verwijzingsbeslissing dat een koopakte betreffende een in Duitsland gelegen onroerend goed naar Duits recht de tussenkomst van een notaris, in zijn hoedanigheid van onafhankelijk openbaar ambtenaar, vereist om aan die akte de hoedanigheid van authentieke akte te verlenen. Bij het verlijden van die akte bevestigt de notaris de wettigheid ervan door er een officieel zegel op aan te brengen met het wapen van de deelstaat die hem heeft benoemd. Een dergelijke tussenkomst, op verzoek van de contractpartijen, behoort tot de taken van openbare dienst die de staat aan notarissen heeft toevertrouwd en die de staat zonder deze delegatie via zijn organen moet verrichten. In het kader van de uitoefening van deze taak hebben notarissen bindende bevoegdheden aangezien zij om een bij wet vastgestelde reden kunnen weigeren een dergelijke koopakte te verlijden.
43 Zoals ook de advocaat-generaal in de punten 43 en 44 van haar conclusie heeft opgemerkt, lijkt de tussenkomst van de notaris bovendien beperkt te blijven tot het verlijden van de betrokken koopakte of, in voorkomend geval, tot een weigering om die akte te verlijden teneinde in volledige onafhankelijkheid en onpartijdigheid te voldoen aan een op hem rustende wettelijke verplichting, zonder naast die authenticatie juridisch advies te verstrekken ter bevordering van de specifieke belangen van de partijen.
44 In het kader van een dergelijke authenticatie lijkt de notaris dus niet te handelen ter bevordering van de specifieke belangen van de ene of de andere partij of van beide partijen, maar handelt hij onpartijdig, op gelijke afstand ten opzichte van de partijen en hun respectieve belangen, uitsluitend in het belang van de wet en de rechtszekerheid. Gelet op de in de punten 42 en 43 van het onderhavige arrest vermelde specifieke bepalingen voor de notariële bespreking en de rechtsgevolgen van de in de Duitse rechtsorde geauthentiseerde akten, lijkt deze authenticatie niet overeen te komen met de in punt 38 van dit arrest bedoelde activiteiten.
45 Hieruit volgt, zoals de advocaat-generaal in de punten 35, 37 tot en met 39, 41 tot en met 43 en 47 van haar conclusie in wezen heeft benadrukt, en onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, dat het verlijden door een notaris van een koopakte voor een onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon, zoals bedoeld in de punten 42 en 43 van het onderhavige arrest, niet valt onder het begrip „dienst op gebied van juridisch advies” als bedoeld in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 en bijgevolg niet valt binnen de werkingssfeer van het verbod om diensten op het gebied van juridisch advies aan een dergelijke rechtspersoon te verlenen, zoals bedoeld in dat artikel 5 quindecies, lid 2, onder b).
46 Ten tweede vindt een dergelijke letterlijke uitlegging van artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 steun in de normatieve context van deze bepaling en die verordening.
47 Zoals de advocaat-generaal in de punten 53 tot en met 55 en 60 tot en met 64 van haar conclusie heeft benadrukt, voorziet artikel 5 bis bis, lid 1, van verordening nr. 833/2014 immers in een verbod om direct of indirect transacties aan te gaan met rechtspersonen die voldoen aan bepaalde criteria, waaronder in Rusland of buiten de Unie gevestigd zijn en gecontroleerd worden door de staat of voor meer dan 50 % Russisch staatseigendom zijn, vermeld staan op de lijst van Russische staatsvennootschappen in bijlage XIX bij die verordening, of nauwe banden hebben met die staat of met in deze bijlage genoemde entiteiten. Noch deze bepaling, noch enige andere bepaling van die verordening bevat echter een algemeen verbod om transacties aan te gaan met een rechtspersoon op de enkele grond dat deze in Rusland is gevestigd, of een verbod op de overdracht van aan een dergelijke persoon toebehorende onroerende goederen die zich ook op het grondgebied van de Unie bevinden.
48 Voorts voorziet verordening nr. 269/2014 weliswaar in beperkende maatregelen ten aanzien van personen die verantwoordelijk zijn voor acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen, en van met hen verbonden personen en entiteiten, maar zijn de bevriezing van tegoeden en economische middelen en het in artikel 2 van die verordening neergelegde verbod op het ter beschikking stellen van tegoeden en economische middelen slechts van toepassing op bepaalde natuurlijke personen, rechtspersonen, entiteiten of lichamen die limitatief zijn opgesomd in bijlage I bij die verordening.
49 Indien artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 aldus moet worden uitgelegd dat het daarin neergelegde verbod zich uitstrekt tot een handeling van authenticatie als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, zou dit, zoals de advocaat-generaal in de punten 59 en 64 van haar conclusie heeft benadrukt, leiden tot incoherenties bij de toepassing van deze verordening en voorts tussen die verordening en verordening nr. 269/2014.
50 Terwijl transacties betreffende op het grondgebied van de Unie gelegen onroerende goederen die toebehoren aan in Rusland gevestigde rechtspersonen, krachtens verordening nr. 833/2014 nog steeds zijn toegestaan, kunnen deze namelijk in de praktijk worden belemmerd in bepaalde lidstaten, zoals de Bondsrepubliek Duitsland, waar het verlijden van een koopakte voor een onroerend goed door een notaris een essentiële voorwaarde is voor de vervreemding van een dergelijk goed, ongeacht of het deze rechtspersonen al dan niet overeenkomstig verordening nr. 269/2014 verboden is om over hun vermogen te beschikken.
51 Het kan niet de bedoeling van de Uniewetgever zijn geweest dat het verbod van artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 in de lidstaten, naargelang van het toepasselijke notariële stelsel, dergelijke uiteenlopende gevolgen heeft.
52 Ten derde is de in punt 45 van het onderhavige arrest gegeven uitlegging, anders dan de Estse, de Nederlandse en de Poolse regering in hun schriftelijke opmerkingen of ter terechtzitting hebben gesuggereerd, niet in strijd met het doel van verordening nr. 833/2014, noch met dat van verordening nr. 269/2014.
53 Om te beginnen zijn, zoals blijkt uit overweging 8 van besluit 2022/1909 en overweging 2 van verordening nr. 833/2014, nieuwe beperkende maatregelen, waaronder het verbod om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen, aangenomen „tegen de illegale acties van Rusland [met het oog de druk op Rusland op te voeren] om een einde te maken aan zijn aanvalsoorlog” en „teneinde Rusland een hogere prijs te laten betalen voor zijn acties die de territoriale integriteit, de soevereiniteit en de onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen, en teneinde een vreedzame oplossing van deze crisis te bevorderen”. Uit dit besluit, deze verordening en verordening 2022/1904 blijkt dan ook niet dat de Raad, die deze handelingen heeft vastgesteld, met dit verbod heeft willen bewerkstelligen dat in Rusland gevestigde rechtspersonen in bepaalde lidstaten niet over hun onroerende goederen kunnen beschikken.
54 Vervolgens heeft de Raad ter terechtzitting niet alleen ontkend dat hij van plan was geweest om in Rusland gevestigde rechtspersonen een verbod op te leggen om hun op het grondgebied van de Unie gelegen onroerende goederen te vervreemden, maar heeft hij in antwoord op een vraag van het Hof gepreciseerd dat het doel dat ten grondslag ligt aan het in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 neergelegde verbod om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen erin bestond het voor Russische rechtspersonen die op het grondgebied van de Unie actief zijn, moeilijker te maken om hun commerciële activiteiten op dat grondgebied voort te zetten en aldus impact te hebben op de Russische economie. Notariële authenticatie – zoals dat wordt geregeld door het Duitse recht – van een koopakte voor een onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon, kan niet worden geacht in strijd te zijn met deze doelstelling.
55 Aangezien het in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 neergelegde verbod aldus moet worden opgevat dat het de in overweging 5 van besluit 2022/1909 bedoelde doelstelling nastreeft om te voorkomen dat de destijds vastgestelde sancties worden omzeild, moet ten slotte, net zoals de advocaat-generaal in punt 74 van haar conclusie heeft gedaan, worden opgemerkt dat, aangezien handelstransacties met in Rusland gevestigde rechtspersonen niet onder een algemeen verbod op grond van die verordening vallen, niet blijkt in welk opzicht notariële authenticatie – zoals beheerst door het Duitse recht – van een koopakte voor een onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon, a priori en in het algemeen zou kunnen bijdragen tot het omzeilen van de vastgestelde beperkende maatregelen.
56 Uit een en ander blijkt niet dat het verlijden door een Duitse notaris van een koopakte voor een in Duitsland gelegen onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon, binnen de werkingssfeer valt van het in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 neergelegde verbod om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen.
57 In de tweede plaats hebben de twijfels van de verwijzende rechter betrekking op de vraag of de in de Duitse wetgeving genoemde taken die de notaris vervult ter uitvoering van een notariële koopakte voor een in Duitsland gelegen onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon, onder dit verbod vallen.
58 Volgens de verwijzingsbeslissing bestaan deze taken met name in het in bewaring houden van de koopsom op een derdenrekening en het overmaken ervan aan de verkoper, het doorhalen van de op dit onroerend goed rustende lasten en het inschrijven van deze eigendomsoverdracht in het kadastraal register.
59 Het staat aan de verwijzende rechter om voor elk van deze taken te beoordelen of zij impliceren dat de notaris aan de partijen juridisch advies verleent in de zin van de in punt 38 van het onderhavige arrest gegeven uitlegging van het begrip „diensten op het gebied van juridisch advies”.
60 In dit verband, en tevens onder voorbehoud van de eindbeoordeling door de verwijzende rechter, blijkt niet dat de taken in kwestie inhouden dat de notaris enig juridisch advies verleent aan de partijen bij de koopakte voor een onroerend goed.
61 In de derde en laatste plaats hebben de vragen van de verwijzende rechter betrekking op de vertaaldiensten die een tolk verleent bij het verlijden van de koopakte voor een in Duitsland gelegen onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon, teneinde de vertegenwoordiger van deze rechtspersoon die de taal van de notariële bespreking niet machtig is bij te staan.
62 Aangezien het beroep van tolk niet juridisch is, kunnen de door een tolk bij het verlijden van een akte verleende vertaaldiensten geen element van „juridisch advies” bevatten, zoals begrepen in de in punt 38 van het onderhavige arrest vermelde gebruikelijke betekenis van dit begrip, zelfs niet wanneer de betrokken dienst bestaat in het verlenen van bijstand aan een in een rechtsgebied handelende rechtsbeoefenaar. Zoals blijkt uit punt 56 van het onderhavige arrest, blijkt bovendien niet dat het verlijden door een Duitse notaris van een koopakte voor een onroerend goed, zoals in het hoofdgeding aan de orde, binnen de werkingssfeer valt van het verbod van artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen. Hieruit volgt dat de tolk die vertaaldiensten verleent tijdens de notariële bespreking van een dergelijke akte, om de vertegenwoordiger van een dergelijke rechtspersoon bij te staan die de taal van de notariële bespreking niet machtig is, geen „diensten op het gebied van juridisch advies” in de zin van die bepaling aan deze rechtspersoon verleent. Die diensten vallen dus niet onder het verbod van die bepaling.
63 Gelet op een en ander moet op de gestelde prejudiciële vragen worden geantwoord dat artikel 5 quindecies, lid 2, onder b), van verordening nr. 833/2014 aldus moet worden uitgelegd dat – noch het verlijden, door een notaris van een lidstaat, van een koopakte voor een op het grondgebied van die lidstaat gelegen onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon, – noch de handelingen tot uitvoering van een dergelijke geauthentiseerde koopakte die door die notaris zijn verricht met het oog op het doorhalen van de op dat onroerend goed rustende lasten, de betaling van de verkoopprijs aan de verkoper en de overschrijving van de eigendomsoverdracht in het kadastraal register, – noch de vertaaldiensten die een tolk bij deze authenticatie verleent om de vertegenwoordiger van die rechtspersoon die de taal van de notariële bespreking niet machtig is bij te staan, onder het in deze bepaling neergelegde verbod vallen om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen aan een dergelijke rechtspersoon.
Kosten
64 Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Tweede kamer) verklaart voor recht:
Artikel 5 quindecies, lid 2, onder b), van verordening (EU) nr. 833/2014 van de Raad van 31 juli 2014 betreffende beperkende maatregelen naar aanleiding van acties van Rusland die de situatie in Oekraïne destabiliseren, zoals gewijzigd bij verordening (EU) 2022/1904 van de Raad van 6 oktober 2022,
moet aldus worden uitgelegd dat
– noch het verlijden, door een notaris van een lidstaat, van een koopakte voor een op het grondgebied van die lidstaat gelegen onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon, – noch de handelingen tot uitvoering van een dergelijke geauthentiseerde koopakte die door die notaris zijn verricht met het oog op het doorhalen van de op dat onroerend goed rustende lasten, de betaling van de verkoopprijs aan de verkoper en de overschrijving van de eigendomsoverdracht in het kadastraal register, – noch de vertaaldiensten die een tolk bij deze authenticatie verleent om de vertegenwoordiger van die rechtspersoon die de taal van de notariële bespreking niet machtig is bij te staan,
onder het in deze bepaling neergelegde verbod vallen om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen aan een dergelijke rechtspersoon.
ondertekeningen
( *1 ) Procestaal: Duits.
( i ) Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.